Hành trình chứng minh định lý Fermat lớn – Bài 2: Tại sao không thể chứng minh định lý Fermat lớn bằng cách thử từng trường hợp?
Trong bài viết trước, chúng ta đã tìm hiểu định lý Fermat lớn và câu chuyện hơn 350 năm để tìm ra lời giải. Trong loạt bài viết này, chúng ta sẽ đi sâu hơn vào cách các nhà toán học thực sự chứng minh định lý, bắt đầu từ những kiến thức cơ bản nhất. Mục tiêu là giúp học sinh phổ thông có thể từng bước hiểu được tư tưởng của chứng minh, dù chưa cần sử dụng những công cụ toán học cao cấp.
1. Nhắc lại bài toán của Fermat
Định lý Fermat lớn phát biểu rằng:
Không tồn tại ba số nguyên dương \(a,b,c\) và số nguyên \(n>2\) thỏa mãn:
Chúng ta đã biết rằng khi \(n=2\), phương trình có rất nhiều nghiệm.
Ví dụ:
Những bộ ba số như vậy được gọi là bộ ba Pythagore.
Nhưng Fermat khẳng định rằng khi số mũ lớn hơn 2, hiện tượng này không còn xảy ra.
Chẳng hạn:
không có nghiệm nguyên dương.
Câu hỏi đặt ra là: Làm thế nào chúng ta có thể chứng minh điều đó?
2. Thử càng nhiều trường hợp, liệu có đủ không?
Hãy thử giải phương trình:
với một số giá trị nhỏ.
Ta có:
\(1^3+1^3=2\), không phải lập phương của một số nguyên.
\(1^3+2^3=9\), không phải lập phương.
\(2^3+2^3=16\), không phải lập phương.
\(2^3+3^3=35\), không phải lập phương.
\(3^3+4^3=91\), không phải lập phương.
Chúng ta có thể tiếp tục thử với những số lớn hơn.
Nhưng có một vấn đề: Các số nguyên dương là vô hạn.
Dù kiểm tra một triệu, một tỷ hay một nghìn tỷ trường hợp, chúng ta vẫn chưa thể khẳng định rằng không tồn tại một bộ ba số nguyên dương rất lớn nào đó thỏa mãn phương trình.
Đây là một nguyên tắc quan trọng trong toán học:
Để chứng minh một phương trình có nghiệm, đôi khi chỉ cần đưa ra một ví dụ.
Để chứng minh một phương trình không có nghiệm, chúng ta cần một lập luận bao quát tất cả các trường hợp có thể xảy ra.
Ví dụ, muốn chứng minh phương trình \( x^2=9 \) có nghiệm nguyên, chúng ta chỉ cần chỉ ra \(x=3\).
Nhưng muốn chứng minh phương trình \( x^2=-1 \) không có nghiệm nguyên, chúng ta cần sử dụng một tính chất tổng quát: Bình phương của mọi số nguyên đều không âm.
Chính sự khác biệt này làm cho những bài toán chứng minh không tồn tại nghiệm trở nên thú vị.
3. Một ý tưởng quan trọng: Đưa bài toán lớn về bài toán nhỏ hơn
Trong toán học, một phương pháp rất hữu ích là thay vì giải trực tiếp một bài toán phức tạp, chúng ta tìm cách chứng minh rằng nếu nó có nghiệm thì sẽ dẫn đến một điều vô lý.
Phương pháp này được gọi là chứng minh phản chứng.
Hãy xem một ví dụ đơn giản.
Giả sử chúng ta muốn chứng minh rằng không có số nguyên nào có bình phương bằng 2:
Ta giả sử tồn tại một số nguyên \(x\) thỏa mãn phương trình.
Nếu \(x\) là số nguyên chẵn thì \(x^2\) phải chia hết cho 4. Nhưng 2 không chia hết cho 4.
Nếu \(x\) là số nguyên lẻ thì bình phương của nó khi chia cho 4 luôn có số dư là 1. Nhưng 2 chia cho 4 có số dư là 2.
Như vậy, cả hai khả năng chẵn và lẻ đều không thể xảy ra.
Do đó, giả thiết ban đầu là sai. Phương trình không có nghiệm nguyên.
Điều đáng chú ý là chúng ta không cần thử từng số nguyên. Chỉ cần phân loại tất cả số nguyên thành hai nhóm: số chẵn và số lẻ.
Đây chính là sức mạnh của tư duy toán học: tìm ra một tính chất chung để loại bỏ vô số trường hợp cùng lúc.
4. Một bước đơn giản hóa quan trọng trong định lý Fermat lớn
Trước khi tìm hiểu chứng minh thực sự, chúng ta cần biết một kết quả quan trọng.
Chỉ cần chứng minh định lý Fermat lớn cho các số mũ nguyên tố và số mũ 4 là đủ.
Tại sao lại như vậy?
Giả sử định lý sai. Khi đó tồn tại các số nguyên dương \(a,b,c\) và số nguyên \(n>2\) sao cho:
Có hai trường hợp.
Trường hợp 1: \(n\) có một ước nguyên tố lẻ \(p\).
Ta có thể viết:
Khi đó:
Đặt:
Ta thu được:
Như vậy, nếu phương trình ban đầu có nghiệm thì phương trình với số mũ nguyên tố \(p\) cũng có nghiệm.
Trường hợp 2: \(n\) không có ước nguyên tố lẻ.
Khi đó \(n\) phải là một lũy thừa của 2.
Vì \(n>2\), ta có thể viết:
Do đó:
Một lần nữa, nếu phương trình ban đầu có nghiệm thì phương trình với số mũ 4 cũng có nghiệm.
Từ hai trường hợp trên, chúng ta nhận thấy:
Để chứng minh định lý Fermat lớn, chỉ cần chứng minh hai điều:
Phương trình không có nghiệm nguyên dương khi số mũ là 4.
Phương trình không có nghiệm nguyên dương khi số mũ là một số nguyên tố lẻ.
Đây là bước đơn giản hóa rất quan trọng. Thay vì phải nghiên cứu tất cả các số mũ lớn hơn 2, chúng ta chỉ cần tập trung vào hai nhóm trường hợp.
Lưu ý: Đây mới là bước rút gọn bài toán, chưa phải chứng minh hoàn chỉnh định lý.
5. Tại sao số nguyên tố lại quan trọng?
Bạn có thể tự hỏi: Vì sao chúng ta lại đặc biệt quan tâm đến số nguyên tố?
Một số nguyên tố là số tự nhiên lớn hơn 1 chỉ có đúng hai ước dương là 1 và chính nó.
Ví dụ:
Mọi số nguyên lớn hơn 1 đều có thể phân tích thành tích các số nguyên tố.
Chẳng hạn:
Do đó, số nguyên tố đóng vai trò như những viên gạch cơ bản để xây dựng nên các số tự nhiên.
Trong lý thuyết số, việc nghiên cứu một bài toán với số mũ nguyên tố thường giúp chúng ta hiểu được cấu trúc sâu xa của bài toán đó.
Đối với định lý Fermat lớn, các nhà toán học đã khai thác chính đặc điểm này để phát triển những phương pháp chứng minh mạnh mẽ hơn.
6. Chúng ta đã tiến gần đến lời giải chưa?
Đến đây, chúng ta đã đạt được một số kết quả quan trọng:
Hiểu tại sao việc thử nghiệm từng trường hợp không thể chứng minh định lý.
Làm quen với phương pháp chứng minh phản chứng.
Biết cách rút gọn bài toán về số mũ 4 và các số mũ nguyên tố lẻ.
Hiểu tại sao số nguyên tố đóng vai trò quan trọng trong lý thuyết số.
Tuy nhiên, chúng ta vẫn chưa chứng minh được rằng \( a^p+b^p=c^p \) không có nghiệm nguyên dương với mọi số nguyên tố lẻ \(p\).
Đây mới là phần khó khăn thực sự.
Để giải quyết nó, các nhà toán học phải phát triển nhiều ý tưởng mới, trong đó có một phương pháp nổi tiếng gọi là phương pháp lùi vô hạn (infinite descent), được Fermat sử dụng trong một số chứng minh của ông.
Sau đó, chứng minh của Andrew Wiles còn cần đến những lý thuyết hiện đại hơn rất nhiều.
7. Bài tập nhỏ dành cho bạn đọc
Hãy thử trả lời ba câu hỏi sau để kiểm tra xem bạn đã nắm được những ý tưởng chính của bài viết chưa.
8. Bài tiếp theo: Chứng minh Fermat cho trường hợp số mũ 4
Trong bài viết tiếp theo, chúng ta sẽ bắt đầu đi vào một chứng minh thực sự: chứng minh phương trình
không có nghiệm nguyên dương.
Đặc biệt, chúng ta sẽ tìm hiểu một ý tưởng rất đẹp trong toán học: nếu giả sử tồn tại một nghiệm thì có thể xây dựng được một nghiệm khác nhỏ hơn nó, rồi tiếp tục tạo ra những nghiệm ngày càng nhỏ. Điều này dẫn đến một mâu thuẫn vì số nguyên dương không thể nhỏ mãi vô hạn.
Đó chính là phương pháp hạ vô hạn – một trong những ý tưởng quan trọng nhất trong lịch sử chứng minh định lý Fermat lớn.
Tham gia cuộc trò chuyện